ERROR Off The Road

Boekenval 2

Zijn de verrichtingen van William van Baskerville al beschikbaar in hypermediale vorm, of de wederwaardigheden van Pierre vorst Bezoechow? Nee.

Dit schreef ik in september 1996, en ik had niet alleen ongelijk, maar ik had dat ook kunnen weten. Immers, al vanaf 1971 bestaat Project Gutenberg, dat zich ten doel heeft gesteld “to make information, books and other materials available to the general public in forms a vast majority of the computers, programs and people can easily read, use, quote, and search.” Inmiddels kan men via de site van Project Gutenberg toegang krijgen tot enige duizenden e-teksten, waaronder heel wat werken uit de wereldliteratuur.

Een nadeel van PG is wel dat de meeste teksten die er te vinden zijn de zogenaamde copyright-vrije status hebben. Dat wil zeggen dat de auteur lang genoeg dood is om zijn werk rechtenvrij te laten zijn. Had ik mijn vraag gesteld met verwijzing naar bijvoorbeeld Nabokov of Salinger, dan zou het antwoord wel eens oprechter ‘nee’ kunnen zijn. Hoewel…

Inmiddels is er heel wat literatuur beschikbaar als e-tekst. Via het internet kun je nu elektronisch zoeken naar elektronische boeken. De prijzen van e-boeken variëren van niks tot enige dollars, maar vrijwel altijd goedkoper dan wanneer je hetzelfde boek in papieren vorm uit een echte boekwinkel had gehaald. De grootste bron voor gratis teksten is nog altijd PG, maar de Universiteit van Virginia heeft inmiddels ook een aardige bibliotheek opgebouwd van vrije e-teksten. Een aantal uitgevers van e-boeken biedt als lokkertje gratis e-boeken aan, die overigens vaak zijn afgeleid van teksten uit PG.

Dus het papieren boek heeft nu definitief plaats gemaakt voor het elektronische boek? Welnee, zo ver zijn we nog lang niet, al is er wel vooruitgang geboekt.

In 1996 leek de ontwikkeling vooral te gaan in de richting van het specifieke elektronische boek. Er werd gewerkt aan ‘elektronisch papier’, dat het mogelijk moest maken het handzame van een echt boek te combineren met de mogelijkheden van de computer. Er wordt nog steeds aan gewerkt, maar het lijkt er op dat het elektronisch papier rechts is ingehaald door de PC. Niet door dat logge apparaat dat inmiddels op vrijwel ieder kantoor is te vinden, ook niet door schootvariant die niet altijd even schootvriendelijk is, maar door de palm- en pocket-PC’s.

De techniek heeft ons inmiddels kleine beeldschermpjes opgeleverd die toch een redelijk leesbaar beeld geven, en de opslagcapaciteit is inmiddels dusdanig dat een gemiddelde pocket-PC enige tientallen e-boeken kan herbergen. Genoeg om een vakantie door te komen, en voorzien van een eigen leeslampje. Wat wil je nog meer?

Het klinkt allemaal wel leuk, maar er zijn toch nog wel wat praktische problemen. E-boeken worden in verschillende formaten aangeleverd, en niet ieder formaat is geschikt voor ieder systeem. De eBook Reader van Microsoft bijvoorbeeld werkt goed, maar is er alleen voor Microsoft-systemen. De firma Adobe brengt zijn eigen Acrobat Pocket Reader op de markt, die wat mij betreft een beter beeld levert, maar ook zijn eigen merkwaardigheden heeft. Boeken in PDF-formaat zijn uiteraard algemener uitwisselbaar, maar nemen ook aanzienlijk veel meer ruimte in dan dezelfde boeken in MS-Reader formaat. E-boeken in PDF-formaat kunnen ook beter beveiligd worden tegen kopiëren dan hun MS-broertjes—dat is niet onbegrijpelijk, maar het kan ook tot ergernis leiden bij de eerzame burger die zijn zojuist betaalde en gedownloade boek door een stommiteitje in de prullenbak kan gooien. En zo verder enzovoort.

Kortom, zes en een half jaar na mijn vorige Boekenval zijn we niet vreselijk ver opgeschoten, en zes en een half jaar is vreselijk lang in computerland. Dat zegt niet alles—het ideale scherm voor e-boeken kan gisteren zijn bedacht en morgen in de winkels liggen—maar wel dat het elektronische boek blijkbaar een hardere noot is om te kraken dan men een jaar of vijftien geleden wel dacht.

De papieren boekhandel lijkt er vooralsnog niet echt vreselijk van te leiden. Sterker nog, er zijn zelfs bewegingen in tegengestelde richting zichtbaar. Begin jaren negentig kondigde Encylclopædia Brittanica aan te stoppen met haar papieren editie. Voortaan zou de EB alleen nog maar in elektronisch formaat beschikbaar zijn. Dat was efficiënter, beter up-to-date te houden, goedkoper, enzovoort. De website werd eerst algemeen toegankelijk gemaakt, maar die beslissing werd later teruggedraaid—men kan er nu nog wel zoeken maar krijgt alleen de eerste paragrafen van een artikel te zien, voor de rest moet er betaald worden. In de herfst van 2001 werd er weer een papieren versie uitgebracht. Terug naar het papier dus.

Al met al heeft de boekenval zich nog niet voltrokken, en ik vermoed dat die ook nog wel even op zich zal laten wachten. De terugval in de ICT zal daar ongetwijfeld wat aan bijdragen, maar ik denk dat de voornaamste factor toch ligt in het nog altijd onhandzame formaat waarin e-boeken beschikbaar zijn. Zolang er nog geen prettige leesmachine is (wat mij betreft in de vorm van een ‘ouderwets’ boek) hoeft de papierindustrie zich nog niet echt zorgen te maken.

En dan hebben we het nog niet eens over de geur en de kleur, het gewicht en het pure volume van een rij boeken in een boekenkast…

ERROR

Deze tekst is ‘Off The Road…’, januari 2003

© Roelof Ruules